Ο καφές αποτελεί ένα από τα πιο αγαπημένα ροφήματα παγκοσμίως και βασικό καύσιμο για εκατομμύρια ερευνητές και εργαζόμενους — ωστόσο το μέλλον του είναι αβέβαιο. Η κλιματική αλλαγή απειλεί σοβαρά την επιβίωση των φυτών καφέ, με τις δύο κυριότερες ποικιλίες, arabica και robusta, να αντιμετωπίζουν ανυπέρβλητες προκλήσεις. Επιστήμονες σε όλο τον κόσμο αγωνίζονται να βρουν λύσεις πριν η παγκόσμια βιομηχανία καφέ, αξίας 200 δισεκατομμυρίων δολαρίων, βρεθεί σε κρίση.
Η απειλή της κλιματικής αλλαγής
Σχεδόν όλοι οι 10 εκατομμύρια τόνοι κόκκων καφέ που καταναλώνονται ετησίως παγκοσμίως προέρχονται από δύο είδη: το robusta (Coffea canephora), που είναι δυνατός και συχνά πικρός, και το πιο εκλεπτυσμένο arabica (Coffea arabica). Δυστυχώς, το arabica υποφέρει ή πεθαίνει όταν η θερμοκρασία ανέβει έστω και λίγους βαθμούς, ενώ το robusta απαιτεί τεράστιες ποσότητες νερού και η παραγωγή του μειώνεται δραστικά σε συνθήκες ξηρασίας.
«Ο καφές απειλείται κρίσιμα από την κλιματική αλλαγή», δηλώνει ο Kassahun Tesfaye, γενετιστής φυτών στο Πανεπιστήμιο της Αντίς Αμπέμπα. Καθώς οι θερμοκρασίες αυξάνονται, η καλλιέργεια arabica ίσως χρειαστεί να μετακινηθεί σε ολοένα υψηλότερα εδάφη για να παραμείνει δροσερή — μια δύσκολη προοπτική για τους ιδιοκτήτες μικρών φυτειών.
Η γενετική ποικιλία ως όπλο
Η Αιθιοπία, πατρίδα του καφέ arabica, έχει δημιουργήσει προστατευόμενες περιοχές για να διατηρήσει τη φυσική γενετική ποικιλότητα του είδους. Περισσότερα από 12.000 φυτά arabica φιλοξενούνται σε ζωντανές συλλογές στο Αιθιοπικό Ινστιτούτο Βιοποικιλότητας και στο Αιθιοπικό Ινστιτούτο Γεωργικών Ερευνών.
Η κυβέρνηση της Αιθιοπίας ποντάρει στο ότι αυτά τα φυτά θα παρέχουν το υλικό για αναπαραγωγή — ή γενετική τροποποίηση — ποικιλιών arabica με χαρακτηριστικά αντοχής σε υψηλές θερμοκρασίες και ξηρασία. Τα κύτταρα του arabica διαθέτουν τέσσερα πλήρη σύνολα χρωμοσωμάτων, αποτέλεσμα της αυθόρμητης διασταύρωσης δύο άλλων ειδών τα τελευταία 50.000 χρόνια. «Πιστεύω ότι έχουμε αρκετή γονιδιακή δεξαμενή για να αντιμετωπίσουμε την κλιματική αλλαγή», τονίζει ο Tesfaye.
Εναλλακτικά είδη καφέ
Μια άλλη λύση είναι η καλλιέργεια διαφορετικών ειδών καφέ που αντέχουν καλύτερα στην κλιματική αλλαγή. Υπάρχουν 134 γνωστά άγρια είδη καφέ, και μερικά ήδη καλλιεργούνται για την ανθεκτικότητά τους, όπως τα C. liberica και C. excelsa.
Ο Aaron Davis από τους Βασιλικούς Βοτανικούς Κήπους του Kew έχει ηγηθεί προσπαθειών για την ανακάλυψη όλων των άγριων ειδών Coffea, ταξιδεύοντας σε όλη την Αφρική και τη Μαδαγασκάρη. Υπολογίζει ότι, μαζί με τους συνεργάτες του, είναι υπεύθυνος για την επιστημονική περιγραφή περίπου του ενός τρίτου όλων των γνωστών ειδών καφέ.
Ο Davis επισκέπτεται περιοχές παραγωγής καφέ παγκοσμίως για να δει «πού αντιμετωπίζουν υπαρξιακά προβλήματα οι αγρότες και πώς τα αντιμετώπισαν». Όπως διαπιστώνει, «οι ιστορίες επιτυχίας αφορούν πάντα την αλλαγή του είδους που καλλιεργούν».
Σε υγρές περιοχές, αυτό μπορεί να σημαίνει μετάβαση από το arabica στο robusta, αλλά αλλού θα μπορούσε να σημαίνει καλλιέργεια C. liberica, που ανέχεται υψηλότερες θερμοκρασίες και δεν απαιτεί τόσο νερό.
Γεύση που δεν διακρίνεται από το arabica
Σε μια γευσιγνωσία, το C. liberica από τη Μαλαισία είχε έντονα αρώματα τροπικών φρούτων, ενώ το C. racemosa από τη Δυτική Αφρική ανέδιδε έντονη μυρωδιά σοκολάτας. Δύο άλλες ποικιλίες — η C. excelsa από το Νότιο Σουδάν και η libex, ένα υβρίδιο C. liberica και C. excelsa — ήταν σχεδόν αδύνατο να διακριθούν από το ειδικό arabica, ακόμα και από επαγγελματίες γευσιγνώστες.
Καινοτομία στην παραγωγή
Πέρα από την αναζήτηση ανθεκτικών ποικιλιών, οι επιστήμονες πειραματίζονται με έξυπνα χημικά «τρικ» για να εξαγάγουν περισσότερο καφέ από τις υπάρχουσες καλλιέργειες. Η έρευνα επικεντρώνεται στη βελτιστοποίηση των μεθόδων επεξεργασίας και εκχύλισης, ώστε να μεγιστοποιηθεί η απόδοση χωρίς να θυσιαστεί η ποιότητα.
Η βιομηχανία καφέ, ωστόσο, είναι ιστορικά επιφυλακτική απέναντι σε νέες προσεγγίσεις — είναι σπάνιο να βρεθούν άγρια φυτά που μπορούν να μετατραπούν σε παραγωγικές καλλιέργειες που παράγουν εύγευστο καφέ. Αλλά με την κλιματική κρίση να επιταχύνεται, η καινοτομία δεν είναι πολυτέλεια — είναι αναγκαιότητα.
Η επιβίωση του καφέ δεν αφορά μόνο την πρωινή μας ρουτίνα. Πίσω από κάθε φλιτζάνι κρύβονται 125 εκατομμύρια άνθρωποι που εξαρτώνται από την καλλιέργεια καφέ για το βιοπορισμό τους — και το μέλλον τους είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την ικανότητά μας να προσαρμοστούμε σε έναν θερμότερο πλανήτη.